Böbrek Fonksiyonları ve Böbrek Taşı Böbrek Taşı Nedenleri ve Risk Faktörleri Türüne Göre Nedenler ve Risk Faktörleri

 

Böbrek taşı, böbreklerin süzdüğü sıvıdaki içerik dengesizliğinden kaynaklanır. Aşırı tuz tüketimi, sıcak iklimde yaşama, dehidrasyon gibi birçok farklı etken böbrek taşı oluşumu riskini artırabilir.

Böbrek Fonksiyonları ve Böbrek Taşı

Böbrekler bel hizasında, omurganın her iki yanında birbirine bakan fasülye şeklinde organlardır. Yetişkin bir insanda boyutları 9-13 cm  arasındadır. Böbrekler insan vücudu için aşağıdaki gibi hayati fonksiyonları icra eder:

  • Kanı süzerek üre, amonyum gibi maddeleri idrarla birlikte vücuttan atar.
  • Vücuttaki su miktarını düzenler.
  • Renin hormonu salgılayarak tansiyonun düzenlenmesinde görev alır.
  • Eritropoietin hormonu salgılayarak alyuvar (eritrosit) üretimini sağlar.
  • İnaktif formdaki D vitaminini aktif forma dönüştürür.
  • Asit baz dengesinin korunmasında akciğerlerle birlikte belirleyici rol oynar.

Böbrek Taşı Nedir?

Böbreklerin nefron isimli birimlerinde günde toplam 160-180 litre sıvı süzülür. Sağlıklı insanlarda bu sıvının çok büyük kısmı geri emilir. Kalanı idrar olarak atılır.

Süzülen bu sıvının böbrek ya da idrar yollarının herhangi bir bölgesinde kristal hale gelmesi (tortulaşması veya çökelmesi), genel olarak üriner sistem taşlarını doğurur. Böbrekte oluşursa böbrek taşı (nefrolitiyazis) adını alır.

Böbrek taşı aşağıdaki bölgelerde oluşabilir:

  • Böbrek pelvisinde (havuzcuk)
  • Nefronların böbrek pelvisine açılım yerlerinde (kaliks)
  • Böbrek pelvisinin idrar yollarına açıldığı yerde (üreter üst kutup) oluşabilir.

Böbrek Taşı Neden Olur?

Böbreklerden süzülen sıvı ve bu sıvının içeriği bir denge halindedir. Bu içerikte oksalat, kalsiyum, ürik asit gibi maddeler vardır. Kristal oluşturabilen bu maddelerin miktarı artarsa ya da içinde çözündükleri su miktarı azalırsa böbrek taşı oluşur.

Ayrıca idrarda bulunan ve kristalleşmeyi (tortulaşma – çökelme) engelleyen aşağıdaki gibi maddelerin normalden az olması da böbrek taşı oluşumunu kolaylaştırır:

  • Sitrat
  • Magnezyum
  • Kondroitin sülfat
  • Üropontin

Risk Faktörleri

Aşağıdaki sıralanan etkenler, böbrek taşının ortaya çıkma riskini artırır:

Dehidrasyon

Vücudun aşırı sıvı kaybetmesi, susuz kalması anlamına gelir. Böbrek taşı oluşumu için majör risk faktörüdür. Dehidrasyonun aşağıdaki gibi pek çok farklı nedeni olabilir:

  • İshal
  • Aşırı terleme
  • Kontrolsüz diüretik ilaç kullanımı
  • Demans hastalığı (bunama)
  • Diabetes insipitus

Sıcak İklimde Yaşama

Sıcak iklimde yaşamak farklı nedenlerle böbrek taşı riskini artırır. Öncelikle terlemeyi artırır ve dehidrasyon riskini yükseltir. Ayrıca fazla güneş ışığı, fazla D vitamini sentezine yol açar. Bu durum da bağırsaklardan kalsiyum emilimini artırarak taş oluşumunu kolaylaştırabilir.

Yaş

Böbrek taşı, 20-50 yaş arası bireylerde daha sık görülmektedir.

Cinsiyet

Böbrek taşı erkeklerde kadınlardan 3 kat daha fazla görülmektedir.

Böbrek Taşı Hikayesi

Daha önceden kendisinde ya da ailesinde taş düşürme hikayesi olan bireylerde yeni taş oluşma riski daha fazladır.

Bazı Gıda Takviyeleri

Kontrolsüz şekilde kalsiyum ve D vitamini takviyeleri kullanmak, böbrek taşı riskini yükseltir.

Enfeksiyonlar

Böbrek ve idrar yollarında ph (asitlik derecesi) değişikliğine sebep olarak taş oluşumunu kolaylaştırır.

Yüksek Proteinli Diyet

Yüksek proteinli diyet, kandaki ürik asit seviyesini artırır. Dolayısıyla böbreklerden süzülen sıvıda ürik asit yoğunluğu artar, taş oluşumu kolaylaşır.

Aşırı Tuz (Sodyum) Tüketimi

Yüksek tuzlu bir beslenme alışkanlığı, kemiklerden kalsiyum çözünümünü artırır. Böbreklerden daha fazla kalsiyum atılmasına yol açar (hiperkalsiüri). Bu şekilde hem kemik erimesi, hem de böbrek taşı oluşum riskini artırır.

Diğer Risk Faktörleri

Hiperparatiroidizm: Paratiroid bezinin gerekenden fazla çalışarak fazla miktarda parathormon üretmesidir. Parathormon normalde kan kalsiyum düzeyinin düşmesine yanıt olarak sentezlenir ve aşağıdaki şekillerde kan kalsiyumunu normal seviyeye çeker:

  • Kemiklerden depo kalsiyumun çözünmesini artırarak
  • Böbreklerden kalsiyumun geri emilimini artırarak
  • Barsaklardan kalsiyum emilimini artırarak

Bu hormonun hatalı şekilde aşırı üretimi, kandaki kalsiyum düzeyinin fazla olmasına yol açar. Bu durum da böbrek taşı oluşumunu kolaylaştırır.

Bazı İlaçlar: Aşağıdaki ilaçların kullanımı böbrek taşı riskini artırabilir:

  • Migren tedavisinde kullanılan ilaçlar (topiramat)
  • Furosemid, triamteren gibi diüretikler (idrar söktürücüler)
  • Aspirin
Dikkat!

Kullandığınız ilaçları doktorunuza danışmadan kesinlikle bırakmayınız.

Aşağıdaki etkenler de böbrek taşı riskini artırır:

  • Obezite (aşırı kilo)
  • Kola, çikolata gibi fosfordan zengin ürünlerin sık tüketilmesi
  • Ispanak, kakao, ceviz, buğday kepeği gibi oksalattan zengin gıdaların aşırı tüketilmesi (vejeteryan bireylerde daha sık görülür)
  • Gastrik by-pass cerrahisi, Crohn hastalığı, kronik ishal gibi bağırsakların su ve kalsiyum emilim mekanizmalarını etkileyen faktörler
  • Bazı kalıtımsal hastalıklar* (Sistinüri, hiperoksalüri, ksantinüri gibi hastalıklarda isimlerinden de anlaşılacağı gibi idrarda fazla mikarda sistin, oksalat, ksantin maddeleri bulunur ve taş oluşumunu kolaylaştırır)
  • Gut hastalığı** 

*: Sistinüri, hiperoksalüri, ksantinüri gibi hastalıklar örnek verilebilir. İsimlerinden de anlaşılacağı gibi bu sorunlar söz konusu olursa idrarda fazla mikarda sistin, oksalat, ksantin maddeleri bulunur. Bu durumda taş oluşumu kolaylaşır.

**: Kandaki ürik asit seviyesini yükseltir. Diyet ve tedaviye uyumu kötü olan gut hastalarında böbrek taşı oluşma riski yüksektir.

Türlerine Göre Böbrek Taşı Nedenleri ve Özellikleri

Kalsiyum Taşları

Kalsiyum taşları en sık görülen böbrek taşı türüdür. İdrardaki kalsiyum, oksalat ile birleşirse “kalsiyum oksalat”, fosfatla birleşirse ‘’kalsiyum fosfat’’ şeklinde kristalize olur (çökelir, tortulaşır). Radyoopak’tır. (Batın filminde görülürler.)

Aşağıdaki etkenler kalsiyum taşı riskini artırır:

  • Diyette oksalat ve fosfordan zengin gıdalarla beslenme
  • Furosemid, asetazolamid gibi ilaçlar
  • Teofilin (çayda bulunur)
  • Kalsiyum ve D vitamini preparatları

Strüvit Taşları

Strüvit taşları: enfeksiyonlarda oluşan taş türüdür. Radyoopak’tır. (Batın filminde görülür.) Proteus, klebsiela, pseudomonas, enterobacter gibi mikroorganizmalar yüzünden ortaya çıkan idrar yolu iltihaplarında görülürler.

Strüvit taşları çok hızlı büyüyebilir.

Ürik Asit Taşları

Gut hastalarında, hayvansal gıdalarca zengin beslenen bireylerde oluşma riski vardır. İdrar ph’ı asidik olduğunda oluşurlar. Radyolusent’tir. (Batın filminde görülmez. Bilgisayarlı tomografi ile görülür.)

Aşağıdaki gibi ilaçların kullanımı, ürik asit taşı oluşumunu kolaylaştırır:

  • Hidroklortiazid
  • Aspirin
  • Probenecid

Sistin Taşları

Sistinüri hastalarında oluşan taş çeşididir. Nadir görülür. Radyolusent’tir. (Batın filminde görülmez. Bilgisayarlı tomografi ile görülür.)

İndinavir Taşı

HIV tedavisinde kullanılan bir ilaç olan indinavir, taş oluşumuna neden olabilir. Radyolusent’tir.(Batın filmine görülmez. Bilgisayarlı tomografi ile görülür.)

Dikkat!:

Bahsedilen ilaçlar doktor kontrolü olmadan başlanmamalı, doktor kontrolü olmadan bırakılmamalıdır. Doktorunuz doz ayarlaması yapabilir, taş oluşumunu engelleyen farklı ajanları ek olarak reçete edebilir ya da rutin kontrollerle taş oluşumunu yakından gözlemleyip gerektiğinde müdahale edebilir. Bahsedilen ilaçların kontrolsüz kesilmesi istenmeyen sonuçlara yol açabilir.

İlgili Makaleler:

Küçük Böbrek Taşı TedavisiBüyük Böbrek Taşı Tedavisi

Yorum Yazın

Email adresiniz yayınlanmayacak.

Top